نخ دندان چیست و چگونه درست از آن استفاده کنیم؟
مسواک زدهاید، اما هنوز چیزی بین دندانها گیر کرده یا احساس میکنید بعضی قسمتها کاملاً تمیز نشدهاند؟ دلیلش ساده است: موهای مسواک به همه فضاهای باریک بین دندانها دسترسی مؤثر ندارند. نخ دندان و سایر ابزارهای پاککننده بیندندانی برای همین بخشهای دور از دسترس طراحی شدهاند. در این راهنما از روش صحیح نخ دندان کشیدن تا انتخاب نوع نخ، خونریزی لثه، بوی بد دهان و جایگاه دهانشویه را مرور میکنیم.
نخ دندان چه کاری انجام میدهد؟
نخ دندان به تمیزکردن پلاک و باقیمانده مواد غذایی از فضای بین دندانها و نزدیک خط لثه کمک میکند؛ قسمتهایی که مسواک بهتنهایی نمیتواند بهخوبی به آنها برسد. ADA پاکسازی بین دندانها را بخشی از مراقبت روزانه دهان میداند و توصیه میکند این کار روزانه با نخ دندان یا ابزار مناسب دیگری انجام شود.
البته نخ دندان جای مسواک را نمیگیرد. این دو ابزار بخشهای متفاوتی از سطح دندان را تمیز میکنند و در کنار یکدیگر معنا پیدا میکنند.
روش صحیح نخ دندان کشیدن، مرحلهبهمرحله

- برای نخ دندان معمولی میتوانید حدود ۳۰ تا ۴۵ سانتیمتر نخ جدا کنید. نخ را با کنترل بین انگشتان نگه دارید و بهآرامی از تماس بین دو دندان عبور دهید؛ نه اینکه آن را با فشار ناگهانی به سمت لثه پرتاب کنید.
- وقتی نخ به کنار دندان رسید، آن را به شکل C دور سطح دندان قرار دهید و با حرکت آرام بالا و پایین، کناره دندان و ناحیه نزدیک لثه را تمیز کنید. همین کار را برای سطح دندان مجاور تکرار کنید و سپس سراغ فضای بعدی بروید.
- اگر نخ را با فشار و حرکت ناگهانی وارد فضای بین دندان کنید، ممکن است بافت ظریف لثه آسیب ببیند. هدف پاککردن سطح دندان است، نه بریدن یا فشاردادن لثه.
نخ دندان را قبل از مسواک بکشیم یا بعد از آن؟
اگر همیشه درباره ترتیب این دو کار تردید دارید، لازم نیست موضوع را پیچیده کنید. انجمن دندانپزشکی آمریکا میگوید نخ دندان قبل یا بعد از مسواک قابل انجام است؛ مهم این است که تمیزکردن بین دندانها کامل انجام شود.
برای بسیاری از افراد، انجام نخ دندان در زمانی ثابت از روز مهمتر از انتخاب صبح یا شب است. زمانی را انتخاب کنید که بتوانید آن را به یک عادت پایدار تبدیل کنید.
هر چند وقت یکبار باید نخ دندان بکشیم؟
ADA توصیه میکند فضای بین دندانها روزانه یکبار با نخ دندان یا یک پاککننده بیندندانی مناسب تمیز شود. لازم نیست منتظر بمانید چیزی بین دندانها گیر کند؛ هدف اصلی، پاکسازی پلاکی است که ممکن است بهچشم دیده نشود.
اگر استفاده روزانه برایتان سخت است، انتخاب ابزاری که کنترل آن برای دست شما راحتتر باشد میتواند به پایدارشدن عادت کمک کند.
نخ دندان و بیماری لثه چه ارتباطی دارند؟
پلاک میکروبی که مرتب از روی دندان و اطراف لثه برداشته نشود، میتواند با التهاب لثه ارتباط داشته باشد. التهاب اولیه لثه ممکن است با قرمزی، تورم و خونریزی هنگام مسواک یا تمیزکردن بین دندانها دیده شود.
پاکسازی روزانه بین دندانها در کنار مسواک به کنترل پلاک کمک میکند. با این حال، بیماری پیشرفته لثه با نخ دندان خانگی درمان نمیشود و ممکن است به جرمگیری حرفهای یا درمان تخصصی نیاز داشته باشد.
خونریزی لثه هنگام نخ دندان؛ طبیعی است یا نه؟
اگر لثه هنگام نخ دندان خونریزی میکند، آن را نادیده نگیرید. خونریزی میتواند یکی از نشانههای التهاب یا بیماری لثه باشد. واردکردن خشن نخ نیز ممکن است به لثه آسیب بزند.
اگر خونریزی ادامهدار است، لثه متورم یا دردناک شده، بوی بد دهان دارید یا دندانها لق شدهاند، برای ارزیابی به دندانپزشک مراجعه کنید. نخ دندان را هم با حرکت آرام استفاده کنید و آن را ناگهان داخل لثه فشار ندهید.
آیا نخ دندان از پوسیدگی دندان جلوگیری میکند؟
پوسیدگی زمانی شکل میگیرد که باکتریهای دهان از قندها و کربوهیدراتهای قابلتخمیر استفاده کنند و اسید تولید شود؛ تکرار این فرایند میتواند به از دست رفتن مواد معدنی مینای دندان و در نهایت حفره منجر شود.
تمیزکردن بین دندانها پلاک و بقایای موجود در نواحی دور از دسترس مسواک را کاهش میدهد. با این حال، شواهد مستقیم بلندمدت درباره مقدار کاهش پوسیدگی صرفاً بهوسیله نخ دندان محدودتر از شواهد مربوط به کنترل پلاک و التهاب لثه است. برای پیشگیری از پوسیدگی، نخ دندان باید در کنار خمیردندان حاوی فلوراید، مسواک منظم و کاهش دفعات مصرف مواد قندی قرار بگیرد.
آیا نخ دندان به رفع بوی بد دهان کمک میکند؟
بوی بد دهان علتهای مختلفی دارد. مشکلات دندان و لثه، پلاک، خشکی دهان، سیگار و بعضی غذاها از جمله عوامل شناختهشدهاند. تمیزکردن بین دندانها میتواند بخشی از برنامه کنترل بوی بد دهان باشد، چون مواد غذایی و پلاک را از مناطقی خارج میکند که مسواک به آنها دسترسی محدودی دارد.
اما اگر بوی بد دهان با رعایت بهداشت دهان طی چند هفته برطرف نشد یا همراه با خونریزی و تورم لثه بود، بهتر است علت توسط دندانپزشک بررسی شود.
چه نوع نخ دندانی انتخاب کنیم؟

برای همه افراد یک مدل واحد بهعنوان بهترین گزینه وجود ندارد. چیزی که اهمیت دارد این است که ابزار بتواند فضای بین دندانها را بدون آسیب به لثه تمیز کند و استفاده از آن برای شما آنقدر ساده باشد که واقعاً هر روز انجامش دهید.
نخهای معمولی، نخهای مومدار و بدون موم، نوار دندانی، نخ دندان کمانی و ابزارهای بیندندانی مختلف در دسترساند. ADA تفاوت معناداری در اثربخشی نخ مومدار و بدون موم گزارش نمیکند و تأکید میکند نحوه و استمرار استفاده اهمیت زیادی دارد.
ضخامت مناسب نخ دندان چقدر است؟
ضخامت مشخصی وجود ندارد که برای همه دهانها مناسب باشد. انتخاب باید با فاصله بین دندانها هماهنگ شود. در فضاهای بسیار تنگ، نخ دندان معمولی میتواند مناسب باشد؛ در فضاهای بازتر، برس بیندندانی ممکن است انتخاب عملیتری باشد.
اگر نخ بهسختی عبور میکند، مجبور به واردکردن فشار زیاد هستید یا مرتب رشتهرشته میشود، بهتر است نوع دیگری از نخ یا ابزار بیندندانی را امتحان کنید و در صورت ادامه مشکل از دندانپزشک یا بهداشتکار دهان راهنمایی بگیرید.
نخ دندان معمولی بهتر است یا نخ دندان کمانی؟
هر دو میتوانند برای تمیزکردن بین دندانها استفاده شوند. نخ کمانی برای بعضی افراد، بهویژه کسانی که کنترل نخ معمولی با دو دست برایشان دشوار است، سادهتر است. مهم این است که نخ را در تماس با کناره هر دو دندان حرکت دهید و فقط آن را یکبار از فاصله عبور ندهید.
در دواپیچ میتوانید مدلهای مختلف مانند نخ دندان ارکید، نخ دندان میسویک مدل Pro Sense یا نخ دندان کمانی کانفیدنت بسته ۳۰ عددی را از نظر فرم استفاده و نیاز شخصی مقایسه کنید.
مسواک، خمیر دندان و نخ دندان؛ هرکدام چه نقشی دارند؟
یک روتین ساده بهداشت دهان به ابزارهای زیادی نیاز ندارد. مسواک برای تمیزکردن سطوح قابلدسترسی دندان و خط لثه استفاده میشود و نخ دندان یا ابزار بیندندانی فضای بین دندانها را هدف میگیرد.
برای بیشتر افراد، توصیه رایج ADA مسواکزدن دو بار در روز و هر بار حدود دو دقیقه با خمیردندان حاوی فلوراید است. مسواک با برس نرم نیز برای کاهش احتمال سایش لثه توصیه میشود.
چطور مسواک مناسب انتخاب کنیم؟
در انتخاب مسواک، بزرگی یا سفتی بیشتر الزاماً به معنی تمیزشدن بهتر نیست. ADA بهطور کلی مسواک با برس نرم را توصیه میکند، زیرا احتمال آسیب و سایش لثه کمتر است. اندازه سر مسواک نیز باید اجازه دهد به دندانهای عقب و بخشهای مختلف دهان دسترسی داشته باشید.
مسواک دستی و برقی هر دو میتوانند مؤثر باشند؛ گزینهای را انتخاب کنید که با آن بتوانید تکنیک مناسب را بهطور منظم اجرا کنید.
دهانشویه و ضدعفونیکنندههای دهانی؛ لازم هستند؟
دهانشویه جایگزین مسواک و پاکسازی بین دندانها نیست. برخی دهانشویههای درمانی با ترکیبات فعال میتوانند برای کنترل پلاک، التهاب لثه، پوسیدگی یا بوی بد دهان کاربرد داشته باشند، اما انتخاب آنها باید براساس هدف مصرف باشد.
دهانشویههای صرفاً خوشبوکننده ممکن است فقط برای مدت کوتاهی بو را بپوشانند. فرآوردههای درمانی یا ضدعفونیکننده کاربرد متفاوتی دارند و بعضی از آنها باید طبق توصیه دندانپزشک مصرف شوند.
برای کودکان زیر ۶ سال نیز ADA استفاده از دهانشویه را، مگر با دستور دندانپزشک، توصیه نمیکند؛ زیرا احتمال بلعیدن محلول وجود دارد.
برای حفظ سلامت دهان فقط نخ دندان کافی نیست
نخ دندان فقط یکی از اجزای مراقبت از دهان است. مسواک منظم با خمیردندان فلوراید، پاکسازی بین دندانها، کاهش مصرف مکرر خوراکیها و نوشیدنیهای دارای قند افزوده و معاینات منظم دندانپزشکی در کنار یکدیگر اهمیت دارند.
سیگار و سایر محصولات دخانی نیز با بیماریهای لثه و مشکلات دهان ارتباط دارند. اگر سیگار میکشید، ترک آن یکی از تغییرات مهم سبک زندگی برای سلامت دهان است.
آب و خشکی دهان چه نقشی در سلامت دهان دارند؟
بزاق به شستوشوی ذرات غذا کمک میکند و حاوی موادی است که از دندانها محافظت میکنند. کاهش طولانیمدت بزاق میتواند خطر پوسیدگی و بعضی مشکلات دهان را افزایش دهد.
اگر خشکی دهان دارید، نوشیدن آب میتواند به مرطوب نگهداشتن دهان کمک کند؛ اما خشکی مداوم دهان بهتر است بررسی شود، چون داروها و بعضی بیماریها نیز میتوانند در ایجاد آن نقش داشته باشند.
اشتباههای رایج هنگام نخ دندان کشیدن
- نخ را با ضربه و فشار ناگهانی وارد لثه نکنید.
- فقط تکه غذای گیرکرده را بیرون نیاورید؛ سطح کناری هر دو دندان را تمیز کنید.
- یک فضای بیندندانی را جا نیندازید؛ با ترتیب ثابت در دهان حرکت کنید.
- نخ یکبارمصرف استفادهشده را برای دفعات بعد نگه ندارید.
- اگر نخ معمولی برای ساختار دندانهای شما مناسب نیست، تصور نکنید باید پاکسازی بیندندانی را کنار بگذارید؛ برس بیندندانی، نخ کمانی و سایر ابزارها ممکن است برای بعضی افراد مناسبتر باشند.
چه زمانی باید به دندانپزشک مراجعه کنیم؟
خونریزی مداوم لثه، تورم یا درد لثه، بوی بد دهانی که با مراقبت معمول برطرف نمیشود، لقشدن دندان یا درد هنگام جویدن از نشانههایی هستند که بهتر است توسط دندانپزشک بررسی شوند.
نخ دندان ابزار پیشگیری و مراقبت روزمره است؛ قرار نیست جای تشخیص و درمان بیماری لثه یا پوسیدگی را بگیرد.
جمعبندی
اگر بخواهیم مراقبت از دندانها را ساده کنیم، فرمول پیچیدهای لازم نیست: دو بار مسواک در روز با خمیردندان فلوراید و یکبار پاکسازی روزانه فضای بین دندانها. نخ دندان معمولی، کمانی یا ابزار بیندندانی را براساس فاصله دندانها و راحتی استفاده انتخاب کنید.
مهمتر از مدل نخ، استفاده صحیح و استمرار است. اگر نخ دندان باعث درد یا خونریزی مداوم میشود یا بهسختی بین دندانها عبور میکند، بهجای واردکردن فشار بیشتر، روش و ابزار مناسب را با دندانپزشک بررسی کنید.
پرسشهای متداول
روزی چند بار باید نخ دندان بکشیم؟
برای بیشتر افراد، تمیزکردن فضای بین دندانها یکبار در روز با نخ دندان یا ابزار بیندندانی مناسب توصیه میشود.
نخ دندان قبل از مسواک بهتر است یا بعد از آن؟
ADA هر دو ترتیب را قابل قبول میداند، به شرط اینکه مسواک و پاکسازی بین دندانها کامل انجام شوند. زمانی را انتخاب کنید که بتوانید این عادت را هر روز حفظ کنید.
چرا بعد از نخ دندان لثهام خون میآید؟
خونریزی ممکن است با التهاب لثه یا استفاده خشن از نخ ارتباط داشته باشد. اگر خونریزی ادامه پیدا میکند یا با تورم، درد یا بوی بد دهان همراه است، برای بررسی به دندانپزشک مراجعه کنید.
آیا نخ دندان کمانی به اندازه نخ معمولی کاربرد دارد؟
نخ کمانی یکی از ابزارهای پاکسازی بین دندانها است و برای افرادی که کنترل نخ معمولی برایشان دشوار است میتواند گزینه عملیتری باشد. مهم است سطح کناری هر دو دندان بهدرستی تمیز شود.
آیا نخ دندان باعث فاصله افتادن بین دندانها میشود؟
استفاده صحیح از نخ دندان برای پاکسازی فضای موجود بین دندانها طراحی شده است. اگر هنگام استفاده احساس میکنید فاصله دندانها تغییر کرده، نخ گیر میکند یا دندان لق است، بهتر است وضعیت توسط دندانپزشک بررسی شود.
اگر فاصله بین دندانها زیاد باشد باز هم نخ دندان مناسب است؟
در فاصلههای بازتر، برس بیندندانی ممکن است گزینه مناسبتری باشد. اندازه ابزار باید با فضای بین دندانها متناسب باشد و نباید با فشار وارد شود.
آیا دهانشویه میتواند جای نخ دندان را بگیرد؟
خیر. دهانشویه میتواند در بعضی افراد مکمل روتین بهداشت دهان باشد، اما جای پاکسازی مکانیکی پلاک بین دندانها با نخ یا ابزار بیندندانی را نمیگیرد.
اگر میخواهید نخ دندان را به بخشی ثابت از روتین روزانه تبدیل کنید، مدلی را انتخاب کنید که استفاده از آن برای فاصله دندانها و مهارت دست شما راحت باشد. در دواپیچ میتوانید انواع نخ دندان معمولی و کمانی را مقایسه کنید و در صورت بیماری لثه، خونریزی مداوم یا شرایط خاص دهان و دندان، برای انتخاب ابزار مناسب از دندانپزشک راهنمایی بگیرید.
منابع
- American Dental Association — Dental Floss/Interdental Cleaners
- American Dental Association — Home Oral Care
- NHS — How to keep your teeth clean
- NIDCR — Ask the Expert: Do I Really Need to Floss?
- NIDCR — Periodontal Disease
- NHS — Gum Disease
- NIDCR — The Tooth Decay Process
- NIDCR — Fluoride
- NHS — Bad breath
- American Dental Association — Manual Interdental Cleaners
- American Dental Association — Toothbrushes
- American Dental Association — Mouthrinse
- CDC — Oral Health Tips for Adults
- CDC — Smoking, Gum Disease, and Tooth Loss
- NIDCR — Dry Mouth