تناسب اندام و مکمل های ورزشی

پروتئین گیاهی یا حیوانی برای عضله‌سازی؛ کدام برای شما مناسب‌تر است؟

مقایسه پروتئین گیاهی و حیوانی

ساعت هشت صبح، تمرین پا تمام شده و جلوی قفسه‌ی مکمل فروشگاه ایستاده‌اید. یک طرف قوطی‌هایی که رویشان نوشته «پروتئین وی»، طرف دیگر پودرهایی با برچسب نخود و سویا و برنج قهوه‌ای. آیا پروتئین گیاهی برای عضله‌سازی واقعاً جواب می‌دهد یا فقط یک انتخاب تحمیلی به گیاهخوارهاست؟ این مقاله دقیقاً همین را روشن می‌کند: چه کسی به پروتئین گیاهی نیاز دارد، چه‌قدر و کِی بخورد و چه زمانی گزینه‌ی حیوانی منطقی‌تر است.

پروتئین گیاهی با پروتئین حیوانی چه فرقی دارد؟

پروتئین از زنجیره‌ای از آمینواسیدها ساخته شده. بدن شما ۹ تا از این آمینواسیدها را نمی‌سازد و باید از غذا بگیرد [۳]. پروتئین‌های حیوانی مثل گوشت، لبنیات و تخم‌مرغ معمولاً هر ۹ تا را با هم دارند؛ به همین دلیل «کامل» نامیده می‌شوند. بسیاری از منابع گیاهی اما یکی دو آمینواسید را کم دارند؛ مثلاً حبوبات لیزین کمتری دارند و غلات متینونین.

این کمبود یک مشکل جدی نیست؛ فقط یعنی باید ترکیب هوشمند باشید. نخود با برنج، نان سبوس‌دار با کره بادام‌زمینی، عدس با جو. لازم هم نیست همه در یک بشقاب باشند؛ تنوع در طول روز کافی است. پژوهش‌ها نشان داده‌اند وقتی مقدار کل پروتئین روزانه کافی باشد، پروتئین گیاهی هم می‌تواند به‌اندازه‌ی حیوانی از توده‌ی عضلانی حمایت کند [۲].

نکته‌ی کاربردی: از امروز هر وعده‌ی اصلی‌تان را با یک منبع پروتئین کامل کنید و اگر گیاهی غذا می‌خورید، حبوبات و غلات را در یک روز کنار هم بچینید.

چقدر پروتئین برای عضله‌سازی لازم دارید؟

پروتئین برای عضله سازی

عدد پایه برای فرد معمولی حدود ۰٫۸ گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن در روز است [۲]؛ برای فرد ۷۰ کیلویی یعنی حدود ۵۶ گرم. برای کسی که ورزش قدرتی یا بدنسازی انجام می‌دهد، راهنماهای علمی مقدار حدود ۱٫۶ تا ۲٫۲ گرم بر کیلوگرم در روز را برای ساخت و نگهداشت عضله پیشنهاد می‌کنند [۱]. یعنی همان فرد ۷۰ کیلویی که جدی تمرین می‌کند، به حدود ۱۱۰ تا ۱۵۰ گرم پروتئین در روز نیاز دارد.

این عدد را بشکافید می‌بینید با غذای معمولی هم قابل تامین است: سه تخم‌مرغ صبح، یک پیاله عدسی ناهار، ماست و مغزها در میان‌وعده، و گوشت یا حبوبات شام. مکمل فقط وقتی وارد می‌شود که واقعاً به هدف روزانه نرسید؛ نه به‌جای غذا.

نکته‌ی کاربردی: یک روز فقط پروتئین‌های خورده‌شده را یادداشت کنید. اگر کمتر از هدف‌تان بود، اول وعده‌ها را پروتئین‌دارتر کنید، بعد سراغ پودر بروید.

پروتئین گیاهی برای چه کسی انتخاب منطقی است؟

نه فقط برای وگان‌ها. این گروه‌ها هم از پروتئین گیاهی سود می‌برند:

  • گیاهخوارها و وگان‌ها که منبع حیوانی ندارند.
  • کسانی که با لاکتوز مشکل دارند و پودرهای شیری اذیت‌شان می‌کند.
  • افرادی که دل‌درد یا نفخ بعد از پروتئین وی معمولی می‌گیرند.
  • ورزشکارانی که در دوره‌ی کاهش وزن می‌خواهند پروتئین‌شان همراه فیبر باشد تا سیری طولانی‌تری داشته باشند.

پودرهای گیاهی معمولاً ترکیبی عرضه می‌شوند؛ نخود به‌علاوه‌ی برنج قهوه‌ای رایج‌ترین ترکیب است، چون آمینواسید کم‌حساب هرکدام را دیگری جبران می‌کند. پروتئین نخود به‌خصوص آرژینین بالایی دارد و برای کسی که به سویا و گلوتن حساسیت دارد گزینه‌ی مطمئن‌تری است. اگر انواع پودر را می‌خواهید ببینید و مقایسه کنید، سراغ راهنمای انتخاب پروتئین برای عضله‌سازی بروید.

وی ایزوله یا پروتئین گیاهی؛ کدام برای شما بهتر است؟

پروتئین وی از شیر گرفته می‌شود و از نظر سرعت جذب و پروفایل آمینواسید (به‌خصوص لوسین) هنوز معیار مقایسه است. وی ایزوله، در مقایسه با کنسانتره، چربی و لاکتوز کمتری دارد و برای کسی که معده‌اش با لبنیات سازگار نیست راحت‌تر است؛ تفاوت‌های این دو را در مقاله‌ی وی ایزوله یا کنسانتره مفصل خوانده‌اید.

پروتئین گیاهی اما یک برگ برنده دارد: هیچ لاکتوزی ندارد و همراهش فیبر و ریزمغذی‌های گیاهی می‌آید. اگر وگان نیستید ولی پودر شیری اذیت‌تان می‌کند، شروع با یک پودر گیاهی ترکیبی کاملاً منطقی است. اگر هم لاکتوز مشکلی برایتان نمی‌سازد و هدف‌تان صرفاً عضله است، وی همچنان انتخابی ساده‌تر و شناخته‌شده‌تر است. درباره‌ی کازیین هم بدانید که پروتئین شیریِ دیرجذب است و بیشتر برای شب قبل خواب استفاده می‌شود؛ پودر گیاهی معادل مستقیمی برای آن ندارد، پس گیاهخوارها بهتر است شب‌ها ترکیبی از حبوبات و مغزها بخورند.

پروتئین گیاهی را کِی بخورید؛ قبل از تمرین یا بعد ورزش؟

خیلی نگران «پنجره‌ی طلایی» نباشید. آنچه اهمیت اصلی دارد، مجموع پروتئین روزانه و پخش آن در چند وعده است؛ توصیه‌ی رایج علمی حدود ۲۰ تا ۴۰ گرم پروتئین در هر وعده، ۳ تا ۴ بار در روز، شامل یک وعده نزدیک تمرین است [۱].

عملی‌ترین حالت: یک شیک پروتئین در ۱ تا ۲ ساعت بعد ورزش، وقتی اشتها هنوز برگشته ولی بدن به مواد اولیه‌ی ترمیم نیاز دارد. صبحانه هم زمان خوبی است، چون بیشترِ افراد صبح کم‌پروتئین‌ترین وعده را می‌خورند. اگر می‌خواهید جزئیات زمان‌بندی را دقیق‌تر بدانید، مقاله‌ی زمان مصرف پروتئین وی همین بحث را با مثال باز کرده است.

نکته‌ی کاربردی: یک وعده‌ی پروتئین‌دار را حتماً تا ۲ ساعت بعد از تمرین بگذارید؛ غذای واقعی یا شیک، فرقی نمی‌کند.

پروتئین گیاهی برای کاهش وزن یا افزایش وزن؛ چطور فرق می‌کند؟

برای کاهش وزن، پروتئین گیاهی همراه فیبر یک میان‌وعده‌ی سیرکننده می‌سازد؛ یک اسموتی با پودر نخود و برنج، موز و شیر بادام می‌تواند به‌جای یک میان‌وعده‌ی پرکربوهیدرات بنشیند و شما را تا شام نگه دارد. پروتئین بالاتر در رژیم کم‌کالری هم به حفظ عضله در حالی که چربی کم می‌شود کمک می‌کند.

برای افزایش وزن، معادله برعکس است: باید کالری اضافه بیاید بدون آنکه معده‌تان از حجم غذا ترکید. اینجا پودر پروتئین گیاهی با شیر پرچرب یا کره‌ی مغزها و موز، یک شیک کالری‌دار می‌سازد که خوردنش راحت‌تر از بشقاب پر است. تفاوت مهم: در کاهش وزن شیک را بدون قند و با آب یا شیر کم‌چرب می‌سازید؛ در افزایش وزن همان شیک را چرب‌تر و کالری‌دارتر.

نکته‌ی کاربردی: برچسب پودر را بخوانید؛ برای کاهش وزن گزینه‌ای بخرید که قند افزوده‌اش نزدیک صفر باشد.

وقتی غذا کافی است، دیگر مکمل لازم نیست

پودر پروتئین، مکمل است نه جایگزین غذا. اولویت با مواد غذایی واقعی است: حبوبات، توفو و تمپه از سویا (سویا از معدود منابع گیاهیِ با پروتئین کامل است)، کینوا، مغزها و دانه‌هایی مثل چیا و شاهدانه. لبنیات کم‌چرب، تخم‌مرغ و سفیده‌ی آن هم برای کسی که رژیم گیاهی مطلق ندارد، منابع ساده و در دسترس‌اند؛ سفیده‌ی تخم‌مرغ تقریباً پروتئین خالص است و زرده ویتامین و چربی می‌آورد، پس هر دو را کنار نگذارید مگر پزشک گفته باشد.

مکمل بدنسازی فقط وقتی معنا دارد که برنامه‌ی غذایی‌تان پایه‌ی پروتئین را نرسانده باشد؛ یا در دوره‌هایی مثل رمضان یا سفر که آشپزی سخت است. انتخاب مکمل را هم ساده بگیرید: برچسب را بخوانید، گرم پروتئین در هر اسکوپ را با قیمت تقسیم کنید و قند و افزودنی اضافه را کنار بگذارید. مصرف مکمل طولانی‌مدت برای فرد سالمی که دوز معمول می‌خورد، در مطالعه‌ها نگرانی خاصی نشان نداده، ولی اگر بیماری کلیه دارید یا باردار هستید، پیش از هر مکملی با پزشک صحبت کنید [۱]. مکمل گیاهی هم مثل هر مکمل دیگری قاعده دارد؛ برای درک جایگاهش در کنار بقیه، مولتی‌ویتامین مینرال را هم اگر مصرف می‌کنید با فاصله‌ی زمانی از شیک پروتئین بخورید.

اشتباه رایجی که پروتئین گیاهی را بی‌اثر می‌کند

شایع‌ترین اشتباه این است که کسی یک اسکوپ پودر گیاهی می‌خورد و فکر می‌کند کار تمام است، در حالی که کل پروتئین روزانه‌اش هنوز نصف هدف است. اشتباه دوم، اتکا به یک منبع گیاهی تنهاست؛ فقط برنج قهوه‌ای یا فقط عدس، آمینواسید کامل نمی‌دهد. اشتباه سوم هم بی‌توجهی به مقدار واقعی روی برچسب است: بعضی پودرها در هر اسکوپ فقط ۱۲ تا ۱۵ گرم پروتئین دارند، در حالی که پودرهای ترکیبی معمول ۲۰ تا ۲۵ گرم می‌دهند. با یک حساب سرانگشتی روی برچسب هر سه اشتباه برطرف می‌شود.

پرسش‌های متداول

آیا با پروتئین گیاهی عضله ساخته می‌شود؟

بله، به شرط آنکه مقدار کل روزانه کافی و منابع متنوع باشند؛ پژوهش‌ها تفاوت معناداری در نتیجه‌ی نهایی برای کسی که پروتئین کافی می‌خورد نشان نداده‌اند.

پودر پروتئین گیاهی نفخ می‌آورد؟

برخی افراد به فیبر یا ترکیبات خاص حبوبات حساس‌اند. از نیم‌اسکوپ شروع کنید، با آب مخلوط کنید و اگر ادامه داشت، پودر با پایه‌ی برنج یا نخود را جای سویا امتحان کنید.

مقدار پودر گیاهی در روز چند اسکوپ باشد؟

هر اسکوپی که ۲۰ تا ۲۵ گرم پروتئین دارد، معمولاً یک تا دو بار در روز کافی است؛ بقیه‌ی نیاز باید از غذا بیاید. اگر بیماری زمینه‌ای دارید، با پزشک یا داروساز چک کنید.

پروتئین گیاهی برای خانم‌های باردار بی‌خطر است؟

غذاهای گیاهی پروتئین‌دار بخش طبیعی رژیم بارداری‌اند، اما مکمل‌ها در بارداری باید با نظر پزشک انتخاب شوند؛ بعضی پودرها افزودنی یا گیاهان اضافه دارند که مناسب نیستند.

پروتئین نخود بهتر است یا سویا؟

سویا پروتئین کامل دارد و برای عضله‌سازی گزینه‌ی شناخته‌شده‌تری است؛ نخود برای کسی که به سویا حساسیت دارد یا طعم ملایم‌تر می‌خواهد انتخاب بهتری است.

می‌شود پروتئین گیاهی و وی را جابه‌جا مصرف کرد؟

بله، تداخلی بین آن‌ها نیست؛ در یک روز می‌توانید صبح وی و بعد تمرین گیاهی بخورید. مهم مجموع روزانه و تحمل معده‌ی شماست.

جمع‌بندی

پروتئین گیاهی نه یک نسخه‌ی دست‌دوم است و نه فقط برای وگان‌ها؛ اگر منابع را متنوع بچینید، مجموع روزانه را به عدد هدف (حدود ۱٫۶ تا ۲٫۲ گرم بر کیلوگرم برای ورزشکار جدی) برسانید و یک وعده را بعد ورزش بگذارید، برای عضله‌سازی، کاهش وزن و حتی افزایش وزن کاملاً کار می‌کند. اول غذای واقعی، بعد مکمل؛ و اگر بیماری زمینه‌ای، بارداری یا مشکل کلیه دارید، پیش از شروع با پزشک یا داروساز مشورت کنید.

منابع

  1. Jäger et al., International Society of Sports Nutrition Position Stand: Protein and Exercise, PubMed ↩
  2. Protein – The Nutrition Source, Harvard T.H. Chan School of Public Health ↩
  3. Protein in diet – MedlinePlus ↩